نام اثر ونويسنده آن / 4 . بيان الاديان در شرح اديان و مذاهب جاهلى ، ابوالمعالى ( م . 485 ق ) اسامى وتعداد فرقه ها / 1 . اهل سنت ( 6 ) 2 . معتزله ( 7 ) 3 . شيعه ( 21 ) 4 . خوارج ( 15 ) 5 . مجبره ( 6 ) 6 مشبهه ( 10 ) 7 . صوفيه ( 2 ) 8 . مرجئه ( 6 ) . ملاحظات نويسنده دربارهء حديث افتراق / نويسنده كه داراى تمايلات شيعى است ، سلسله سند حديث افتراق را به گونه اى متفاوت از ديگر گزارش ها به امام صادق عليه السلام رسانده ومصاديق اهل نجات را با استناد به پيامبر صلى الله عليه وآله و سلم پيروان اهل بيت معرفى كرده است ( ص 40 ) . وى براى درست شدن هفتاد و سه فرقه ، گاهى مقسم را داخل قسم كرده است ( مثلا ر . ك : ص 43 در تقسيم بندى كيسانيه و مقايسه كنيد با ص 51 ) همچنين در فرقه هاى غالى از فرقه اى به نام اسماعيليه كه اصحاب اسماعيل بن على ( ؟ ) بودند نام مى برد ( ص 52 ) . نويسنده بعد از شمارش و رساندن تعداد فرقه ها به عدد هفتاد و سه مى گويد : " جمله اين مقالات بر اين تفصيل هفتاد و سه فرقه اند ودرست گشت آنچه پيغامبر صلوات الله عليه و سلم گفت " ( ص 44 ) . نام اثر ونويسنده آن / 5 . الفرق المفترقة بين اهل الزيغ والزندقة ، عراقى حنفى ( م . 500 ق ) اسامى وتعداد فرقه ها / 1 . ناصبيه ( خوارج ) ( 12 ) 2 . رافضه ( 12 ) 3 . جبريه ( 12 ) 4 . قدريه ( 12 ) 5 . مشبهة ( 12 ) 6 . معطله ( 12 ) ملاحظات نويسنده دربارهء حديث افتراق / نويسنده به منظور تطبيق حديث افتراق با مصاديق فرقه ها ، در يك تقسيم بندى بديع ، امت اسلامى را به 6 فرقه هفتاد و سوم ( ناجيه ) را براساس ذيل حديث و با استناد به پيامبر صلى الله عليه وآله و با سلسله سند خلفاى راشدين ، سواد اعظم وپويندگان راه صحابه ( و نه سنت پيامبر و يا حداقل آنچه پيامبر وصحابه عمل مى كنند ) دانسته ، بقيه را از فرقه هاى هالكه مىداند . جالب توجه اين كه وى در شمارش خود ، براى هريك از گروه هاى شيعى و خارجى چهارده فرقه را نام مى برد ، اما به منظور خارج نشدن از زير مجموعه هاى دوازده گانهء هر فرقه اى وراست درآمدن تعداد هفتاد دو فرقه هالكه ، آن دو فرقه آخرى را از گروه هايى مىداند كه توسط ديگران اضافه شده اند وباطنيه را نيز از جرگه فرق اسلامى خارج مىداند . جالب تر اين كه باز در ذيل حديث با استناد به فرمودهء پيامبر صلى الله عليه وآله مى گويد : " گمراه ترين وبدترين فرقه ها شيعيان و يا مدعيان تشيع مى باشند " ( ص 6 - 7 ، 30 ) . نام اثر ونويسنده آن / 6 الملل والنحل ، شهرستانى ( م . 548 ق ) اسامى وتعداد فرقه ها / 1 . معتزله ( 12 ) 2 . جبريه ( 3 ) 3 . صفاتيه ( 3 ) 4 . خوارج ( 23 ) 5 . مرجئه ( 6 ) 6 . شيعه ( 26 ) ملاحظات نويسنده دربارهء حديث افتراق / نويسنده اگرچه برخى از محورهاى مهم كلامى را براى گونه شناسى و تمايز فرقه از غير فرقه بيان كرده ، براساس ضوابط خاص كلامى به تعديد و معرفى فرقه ها مى پردازد ، اما در شمارش فرقه ها همانند بسيارى از ملل ونحل نگاران گرفتار بازى عددى شده وتعداد فرقه ها را به هفتاد و سه فرقه مى رساند ، وى از قول برخى نقل مىكند كه مراد از اين تعداد كه در حديث آمده است شيعيان هستند ( ص 146 ) . نام اثر ونويسنده آن / 7 . المنية والامل فى شرح الملل والنحل ، ابن مرتضى ( م . 840 ق ) اسامى وتعداد فرقه ها / 1 . روافض ( 20 ) 2 . خوارج ( 20 ) 3 . معتزله ( 20 ) 4 . مرجئه ( 6 ) 5 . مجبره ( 4 ) 6 . باطنيه 7 . خلوتيه 8 . زيديه ملاحظات نويسنده دربارهء حديث افتراق / اين نويسندهء زيدى مذهب نيز ضمن پذيرش حديث افتراق ، دسته بندى خود را از فرق اسلامى براساس آن سازمان داده و با استناد به سخن پيامبر صلى الله عليه وآله نيكوترين وبهترين آنها را معتزله مىداند . ( ص 25 ) وى در همين كتاب بر اين باور است كه بنابر دلايل عقلى ، نقلى واجماع وتصريح سخنان اهل بيت ، فرقه زيديه و دسته هاى معتزله و غير آنها كه بر اعتقاد هاى كلامى زيديه هستند ، اهل نجات ورستگارى اند . ( ص 26 ) وى در كتاب ديگرش با عنوان البحر الزخار عامه وزيديه را فرقهء ناجيه مىداند .